Αφιέρωμα στον Κωνσταντίνο Θεοτόκη

(Ο αριστοκράτης που έγινε σοσιαλιστής)

Σε ένα νησί που κοιτάζει προς τη Δύση, στην Κέρκυρα των τελών του 19ου αιώνα, συγκεκριμένα το 1872 γεννιέται ένας λογοτέχνης που θα μπορούσε να ζήσει ήσυχα, προνομιούχα, σχεδόν αόρατα. Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης. Γεννημένος από αριστοκρατική οικογένεια αλλά και Ανιψιός του Ιάκωβου Πολυλά, μεγάλωσε μέσα σε ένα περιβάλλον οικονομικής άνεσης, παιδείας, ευρωπαϊκής καλλιέργειας και κοινωνικής άνεσης. Όλα έδειχναν πως θα ακολουθούσε μια διαδρομή συμβατική, καθώς συνηθίζεται – ιδιαίτερα στις μέρες μας – ανάμεσα στους γόνους των «καλών οικογενειών» Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης, δεν το έκανε. Σπουδάζει στο Μόναχο. Μαθαίνει γλώσσες. Έρχεται σε επαφή με ευρωπαϊκές ιδέες. Και επιστρέφει διαφορετικός. Στρέφεται προς τον σοσιαλισμό. Όχι θεωρητικά. Βιωματικά. Δεν τον ενδιαφέρει η θεωρία αν δεν ακουμπά τον άνθρωπο. Γι’ αυτό και τα έργα του δεν είναι “ιδέες”. Είναι ζωές. Στο μεταξύ, η Ελλάδα της εποχής του προσπαθεί να βρει τον εαυτό της. Λίγες δεκαετίες μετά την απελευθέρωση και με μία πολιτική κατάσταση ιδιαίτερα ασταθή, ανάμεσα στα άλλα υπάρχει και το γλωσσικό ζήτημα. Οι πολιτικοί της χώρας, δίχως να έχουν λύσει υπαρξιακά του έθνους προβλήματα, μαλώνουν για την επίσημη γλώσσα του κράτους. Οι λογοτέχνες καταγράφουν όσα οι Μούσες τους σιγοψιθυρίζουν, άλλοι σε καθαρεύουσα και άλλοι σε δημοτική. Πλέουν σε πελάγη λεξεων που έχουν την ίδια ρίζα μα είναι διαφορετικά ειπωμένες. Μα η καταστροφή έρχεται - σαν πάντα - όταν η πολιτική θέλει να επιβάλει άποψη στο γλωσσικό ζήτημα. Η αριστερά θέλει – αντί για καθομιλουμένη – δημοτική και μάλιστα μαλλιαρή όπως την αποκαλούν σκωπτικά οι καθαρευουσιάνοι. Η δεξιά θέλει μια ξύλινη καθαρεύουσα η οποία ίσως να έχει παρεκκλίνει της αυθεντικής αρχαίας Ελληνικής, ακόμα περισσότερο και από την «μαλλιαρή». Ο Θεοτόκης βρίσκεται μέσα σε αυτήν τη σύγκρουση και παίρνει θέση. Ούτε ξύλινη καθαρεύουσα ούτε μαλλιαρή. Καθομιλουμένη και ντοπιολαλιές. Όπως μιλούσαν μεταξύ τους οι ήρωές του. Γιατί ο Θεοτόκης δεν γράφει για τα σαλόνια. Γράφει για τα χωριά. Δεν ενδιαφέρεται για τους ισχυρούς. Αγκαλιάζει με την πένα του τους αδύναμους. Και αυτό, για έναν αριστοκράτη, δεν είναι απλώς επιλογή. Είναι ρήξη. Έτσι, ο Θεοτόκης που έχει επιλέξει την γλώσσα των ηρώων του συμμετέχει ενεργά στον κύκλο του Νουμά. Γράφει ακόμη και θεωρητικά κείμενα, όπως το «Σανσκριτική και καθαρεύουσα». Το 1905 οργανώνει στην Κέρκυρα συγκέντρωση δημοτικιστών με αφορμή την επίσκεψη του Αλέξανδρου Πάλλη. Προσκαλούνται μορφές όπως ο Παλαμάς και ο Ψυχάρης, οι οποίοι όμως ….δεν πήγαν Ο Θεοτόκης της ώριμης περιόδου του, δεν ήταν θορυβώδης, δεν ήταν προκλητικός. Ήταν παρατηρητής. Ζούσε κοντά στους ανθρώπους που έγραφε. Άκουγε και κατέγραφε. Λέγεται δίχως να καταφέρουμε να το επιβεβαιώσουμε πως περνούσε ώρες σε καφενεία, ακούγοντας τους εργάτες και τους αγρότες να μιλούν, χωρίς να αποκαλύπτει ποιος είναι. Ίσως γι’ αυτό οι χαρακτήρες του δεν μοιάζουν “λογοτεχνικοί”. Μοιάζουν αληθινοί. Το 1903 γνωρίζεται με την Ειρήνη Δενδρινού, με την οποία διατηρεί στενή πνευματική σχέση. Λέγεται δίχως να καταφέρουμε να το επιβεβαιώσουμε πως η σχέση αυτή είχε και βαθύτερη συναισθηματική διάσταση. Κατάφερε να γίνει αποδεκτός στην εποχή του; Ναι… και όχι. Δεν ήταν άγνωστος. Δημοσίευε. Συμμετείχε. Επηρέαζε. Αλλά δεν ήταν και κυρίαρχος. Όπως συμβαίνει συχνά, η αναγνώρισή του θα έρθει αργότερα. Σήμερα, ο Θεοτόκης θεωρείται: ένας από τους σημαντικότερους πεζογράφους της εποχής του, πρωτοπόρος του κοινωνικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα και βασική μορφή της κερκυραϊκής λογοτεχνικής παράδοσης Τα έργα του μελετώνται, επανεκδίδονται, και συνεχίζουν να αποδεικνύουν πως η Ελληνική Λογοτεχνία, ουδέποτε υπήρξε ανιαρή ….παρά τις «φιλότιμες» προσπάθειες δασκάλων και ακαδημαϊκών κάθε είδους Κλείνοντας αυτό το μικρό αφιέρωμα δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο Θεοτόκης δεν έγραψε για να αρέσει, ούτε για να διδάξει. Έγραψε για να δείξει. Να μάθουν όλοι πώς η φτώχεια σκληραίνει τον άνθρωπο. Η ανάγκη τον παραμορφώνει. Πώς ο άνθρωπος… πείθει τον εαυτό του ότι έχει δίκιο και το δίκιο του – σωστό ή λάθος – τον πνίγει. Σαν ένα να μικρό αλλά χαρακτηριστικό δείγμα της γραφής του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, Δείτε: https://youtu.be/0sD0501fKTM?si=cb_4Q...

Τομάζο Παγώνης

--> πίσω στους "Συνοδοιπόρους"