Η θέση της γυναίκας στα έργα του Εμμανουήλ Ροΐδη

Η θέση της γυναίκας στα έργα του Εμμανουήλ Ροΐδη δεν συγκροτεί μια ενιαία «θετική» ή «αρνητική» εικόνα. Αποτελεί κυρίως εργαλείο σάτιρας και κριτικής της κοινωνίας, της ηθικής και των θεσμών του 19ου αιώνα και όχι της γυναίκας. Και παρότι ο Ροΐδης δεν γράφει “περί γυναικών”, αλλά περί υποκρισίας, εξουσίας και κοινωνικών ρόλων, μέσα στους οποίους η γυναίκα εντάσσεται έστω και παθητικά, οι θέσεις και οι απόψεις του είναι μάλλον πρωτοποριακές για την εποχή του

Στα κείμενά του, η γυναίκα εμφανίζεται συχνά ως κατασκευή της ανδρικής κοινωνίας. Δεν κατηγορείται τόσο η ίδια, όσο ο ρόλος που της έχει απονεμηθεί αναγκαστικά. Ο Ροΐδης αποδομεί την εικόνα της «αγνής», «ηθικής» και «σιωπηλής» γυναίκας, δείχνοντας ότι πρόκειται για κοινωνικό προσωπείο και όχι για φυσική κατάσταση.

Εκεί όπου η κοινωνία απαιτεί αρετή, συχνά παράγει υποκρισία. Σε χρονογραφήματά του όπως «Μονόλογος Ευαισθήτου Ανδρός», η γυναίκα παρουσιάζεται θύμα και συγχρόνως συμπονετική και η μόνη που διαθέτει αισθήματα συμπόνιας και ανθρωπισμού. Στο διήγημα «Ψυχολογία Συριανού Συζύγου», η γυναίκα παρουσιάζεται φιλάρεσκη μα ούτε στο ελάχιστο ανόητη και εγωκεντρική σαν τον σύζυγό της.

Στην Πάπισσα Ιωάννα, η γυναικεία μορφή γίνεται ριζικά ανατρεπτική. Η Ιωάννα δεν παρουσιάζεται απλώς ως γυναίκα που εξαπατά, αλλά ως πρόσωπο που αποκαλύπτει το παράλογο ενός συστήματος όπου η εξουσία θεμελιώνεται στο φύλο και όχι στην ικανότητα. Το σκάνδαλο δεν είναι ότι μια γυναίκα έγινε πάπας, αλλά ότι το σύστημα λειτουργεί τόσο μηχανικά ώστε δεν αντιλαμβάνεται ποιος το κυβερνά. Έτσι, ο Ροΐδης σατιρίζει την ανδρική ηθικολογία γύρω από τη δήθεν γυναικεία «διαφθορά», την στιγμή που διαφθορά είναι γενική και δεν περιορίζεται σε γένη.

Η γυναίκα εμφανίζεται συχνά ως αντικείμενο πόθου και ταυτόχρονα ως αποδιοπομπαίος τράγος. Εκείνος που επιθυμεί, καταδικάζει. Εκείνος που απολαμβάνει, ηθικολογεί. Η ειρωνεία του Ροΐδη στρέφεται κυρίως εναντίον αυτής της διπλής ηθικής. Δεν πρόκειται για φεμινιστή με τη σύγχρονη έννοια. Ο Ροΐδης δεν διεκδικεί κοινωνικά δικαιώματα για τις γυναίκες ούτε προτείνει χειραφέτηση. Ωστόσο, με τη σκληρή του ειρωνεία απογυμνώνει τις πατριαρχικές βεβαιότητες και αποκαλύπτει ότι η «κατωτερότητα» της γυναίκας είναι ιδεολογική κατασκευή, χρήσιμη στη διατήρηση της εξουσίας.

Συνοπτικά, η γυναίκα στον Ροΐδη δεν είναι χαρακτήρας προς υπεράσπιση ή καταδίκη. Είναι το σημείο όπου η κοινωνία προδίδει τον εαυτό της. Μέσα από αυτήν, ο Ροΐδης ελέγχει την ηθική, γελοιοποιεί τη σοβαροφάνεια και αποκαλύπτει ότι το πρόβλημα δεν είναι το φύλο, αλλά το ψεύδος που το περιβάλλει.

Τομάζο Παγώνης

--> πίσω στους "Συνοδοιπόρους"